Okuduğunu Anlamada İleriye Dönük ve Geriye Dönük Üstbilişin Rolü

Özdemir Demirci B. (Yürütücü), Özdemir B.

TÜBİTAK Projesi, 1002 - Hızlı Destek Programı, 2025 - 2026

Proje Türü: TÜBİTAK Projesi
Destek Programı: 1002 - Hızlı Destek Programı
Başlama Tarihi: Kasım 2025
Bitiş Tarihi: Aralık 2026

Proje Özeti

Okuduğunu Anlamada İleriye Dönük ve Geriye Dönük Üstbilişin Rolü

Okuduğunu anlama, akademik başarıdan yaşam boyu öğrenmeye kadar kritik bir bilişsel beceridir. Bu beceri yalnızca metindeki açık bilgiyi kavramayı değil, aynı zamanda metnin yapısını, amacını ve çıkarıma dayalı anlamları da işlemeyi gerektirir. Ancak meta-analiz bulguları, yetişkinlerde bile çıkarımsal anlama düzeylerinin sınırlı olduğunu göstermektedir. Bu durum, hem üstbilişsel süreçlerin anlama üzerindeki rolünü hem de bu süreçleri harekete geçirecek stratejilerin araştırılmasını gerekli kılmaktadır.

Üstbilişsel süreçler ileriye dönük (okuma sırasında planlama, izleme, düzenleme) ve geriye dönük (okuma sonrasında anlama yargıları) olmak üzere ikiye ayrılır. Araştırmalar, öğrencilerin ileriye dönük stratejileri spontan biçimde kullanmadığını, geriye dönük yargılarda ise güven dereceleri ile gerçek performans arasında tutarsızlıklar bulunduğunu göstermektedir. Bu çalışmada, ileriye dönük üstbilişsel süreçlerin kullanılmasını tetikleyen yüksek sesle düşünme protokolüne alternatif olarak metin beklentisi ipuçları yöntemi kullanılacaktır. Katılımcılar, bazı koşullarda çıkarımsal sorularla karşılaşacakları önceden bildirilerek, bilişsel çabalarını artırmaya ve üstbilişsel düzenlemeyi doğal biçimde devreye sokmaya yönlendirilecektir.

Araştırma, Maltepe Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi’nde öğrenim gören 18–25 yaş arası 64 gönüllü öğrenci ile yürütülecektir. Çalışma iki oturumda gerçekleştirilecektir. İlk oturumda bilgilendirilmiş onam formu, Türkçe Yazar Tanıma Görevi (baskıya maruz kalma), Metabilişsel Okuma Stratejileri Anketi (küresel üstbilişsel farkındalık) ve Beck Depresyon Ölçeği (dahil etme kriteri) uygulanacaktır. İkinci oturum laboratuvar ortamında bilgisayar aracılığıyla yürütülecek ve denek içi deneysel tasarım kullanılacaktır. Katılımcılar her iki koşulda da 10’ar paragraf okuyacak; her paragrafın ardından bir geriye dönük üstbiliş yargısı ve dört anlama sorusu (iki metin temelli, iki çıkarımsal) cevaplayacaktır. Kontrol koşulunda yalnızca dikkatlice okuyup soruları yanıtlamaları istenirken, manipülasyon koşulunda çıkarıma dayalı sorularla karşılaşabilecekleri önceden belirtilecektir. Ayrıca, katılımcılara Bilişsel İhtiyaç Ölçeği ve bilgisayar temelli Wisconsin Kart Eşleme Testi (çıkarım becerileri) uygulanacaktır.

Bağımlı değişkenler, kontrol ve manipülasyon koşullarında elde edilen metin temelli ve çıkarımsal anlama puanları ile geriye dönük üstbilişsel doğruluk puanlarıdır. Analizler ANCOVA ve regresyon modelleri ile yürütülecek, çıkarım becerisi, baskıya maruz kalma ve eğitim süresi gibi değişkenler kontrol edilecektir.

Bu çalışmanın özgün katkısı, genç yetişkinlerde metin beklentisi ipuçlarının anlama ve üstbilişsel doğruluk üzerindeki etkilerini incelemesi, üstbilişin hem ileriye dönük hem de geriye dönük boyutlarını aynı deneysel çerçevede ele alması ve yüksek sesle düşünme gibi müdahalelere kıyasla daha doğal bir yöntem kullanmasıdır. Bulguların, eğitimde üstbilişsel stratejilerin tasarlanmasına yönelik önemli pratik sonuçlar sunması beklenmektedir.