Hacı Bektaş-ı Veli’nin Düşünce Dünyası ve Öğretileri
Anadolu’nun Üç Güzeli, Erol Ülgen, Editör, Türk Edebiyatı Vakfı, İstanbul, ss.199-212, 2021
- Yayın Türü: Kitapta Bölüm / Araştırma Kitabı
- Basım Tarihi: 2021
- Yayınevi: Türk Edebiyatı Vakfı
- Basıldığı Şehir: İstanbul
- Sayfa Sayıları: ss.199-212
- Editörler: Erol Ülgen, Editör
- Maltepe Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Hacı Bektaş Velî’nin 1209 yılında Horasan’da (bundan 812 yıl önce) doğduğu, 1270’de eski adı Sulucakarahöyük olan bugünkü Hacıbektaş’ta (günümüzden 750 yıl önce) hayata gözlerini kapattığı ve 61 yıllık ömründe (otuz altı bin halife yetiştirmek suretiyle) ölümsüz izler bıraktı ifade edilmektedir. Ayrıca; Hoca Ahmet Yesevî ocağında yetiştiği, Osmanlı Devleti’nin kuruluşunda ve Anadolu’nun Türkleşmesinde etkili olduğu ve “İncinsen de incitme”, “Bir olalım, iri olalım, diri olalım”, “Her ne ararsan kendinde ara” sözleriyle bütün insanlığı sevgi ve hoşgörüye davet ettiği bilinmektedir.
Tahsil hayatına dört yaşında iken Nişabur’da başlamıştır. Arapça ve Farsçayı eser verebilecek kadar iyi derecede bilmekteydi. Hocası Lokman Perende’den zahirî ve bâtıni ilimleri üst düzeyde öğrenmiştir. Eğitimi devam ederken hükümdar olan babası vefat ettiğinde saltanatı kabul etmemiş ve ilim öğrenmeye devam etmiştir. Hacı Bektaş Velî’yi daha yakından tanımak ve anlamak için Nevşehir’de mutlaka ziyaret edilmesi gereken yerler bulunmaktadır.
Eserlerindeki sistem ve fikir benzerliği Ahmet Yesevî’ye bağlı olduğunu teyit etmektedir. Soy ağacı, ilim ve kültür merkezi olan Nişabur’da yetişmesi, kültürlü bir aileden gelmesi gibi nedenlerle aldığı eğitimin son derece nitelikli olduğu söylenebilir. İman anlayışının temelinde İslam inancı vardır. Kur’an-ı Kerim başta olmak üzere hadislerden ve diğer temel kaynaklardan beslenmiştir. ‘‘Dört Kapı Kırk Makam’’ olarak formülleştirdiği tasavvuf anlayışının içerisinde şeriatın birinci makamı iman etmektir. İman konusunu akıl ile birlikte işlemiştir. İman anlayışını ten, can ve akıl üçlemesi içerisinde bütüncül bir yapı şeklinde tarif etmiştir. Aklı; tefekkür ettiren, yaratılışın inceliklerini düşündürten, tevhit gerçeğini bulduran bir varlık olarak görmektedir.
Hacı Bektaş Velî, insana son derece önem vermiştir ve onu merkez olarak almıştır. Her şeyin özünde insanı aramış ve kendi gönül Kâbe’sini insan olarak tarif etmiştir. Bütün insanlar Yaradan’dan ötürü sevilmelidir. Makâlât’ın insan sıfatlarını tanıtan on birinci bölümünde insan olabilmenin ve şeytandan uzak kalmanın şartları; tevazu sahibi olma, başkalarının ayıbını görmeme, insanları sevme ve hile ile yalandan kaçınmak olarak ifade edilmiştir. Onu ölümsüz kılan öğretileridir.