ATATÜRK’ÜN SÖZ DİZİMİNDE “Kİ” BAĞLACI
Turkish Studies (Elektronik), cilt.10, sa.16, ss.1077-1102, 2015 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 10 Sayı: 16
- Basım Tarihi: 2015
- Dergi Adı: Turkish Studies (Elektronik)
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.1077-1102
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Maltepe Üniversitesi Adresli: Hayır
Özet
Atatürk'ün hitabet gücü örnek düzeydedir. Çok kitap okuması ve üç kıtaya hükmeden zengin Türk kültürü ve uygarlığını özümsemiş olmasının bu niteliğe katkısı büyüktür. "Türk dili, Türk Milleti'nin kalbidir, zihnidir." diyen Atatürk, Türkiye Türkçesinin bilim ve kültür dili olarak hak ettiği yüksek seviyeye çıkması için olağanüstü çaba göstermiştir. Başarılı hitabeleri ve bir dil bilgini gibi Türkçenin her yönüyle yakından ilgilenmesi, bilimsel çalışmalara öncülük etmesi ile de halkına örnek olmuştur. Dilin zenginleşmesi sadece her yeni nesne ve kavrama Türkçe ad vermekle olmaz. Başka dillerden dilimize girmiş, kültürümüzde yer edinmiş terim ve deyimleri Türkçeleştirerek de dilin işlevselliğine katkıda bulunabiliriz. Bu çalışmada, Farsça gramer yapısının bir unsuru olarak bilinen "ki" bağlacının Türkçeleşme sürecinden bir kesiti ele alarak, bu bağlaçla kurulan cümlelerin Gazi Mustafa Kemal'in konuşmalarındaki yerini ve önemini araştırdık. Hâlâ yükseköğrenim görmüş pek çok kişinin bile "ki" bağlacını yazarken tereddüt ettiği; "ayrı mı, bitişik mi olacaktı" diye kararsız kaldığı düşünülürse; ayrı yazılması kuralının iptalini isteyenlere, bu konuda umursamaz davrananlara, hatta Türkçe anlatımı benimsemeyen, yeren ve yadırgayanlara hak vermek zorunda kalmamak için; dilimizin kurallarına, birikim ve değerlerine sahip çıkmalıyız. Mustafa Kemal'in "Öyle istiyorum ki Türk dili bilim yöntemleriyle kurallarını ortaya koysun ve her dalda yazı yazanlar bütün terimleriyle çoğunluğun anlayabileceği güzel ahenkli dilimizi kullansınlar." ifadesi hem anlamı itibariyle, hem de yabancı kökenli "ki" bağlacının yerinde kullanımı ile biçim yönünden Türkçenin "kurallarını ortaya koymak" ve "çoğunluğun anlayabileceği güzel ahenkli dilimizi" geliştirmek için güzel bir örnektir. Atatürk'ün toplam 3779 cümlesi incelendiğinde; 255 adet (% 6.74) "ki" bağlaçlı cümle kullandığı, bu cümlelerden altı âdetinin ara cümle olduğu, cümlelerin 9'unda ise ikişer adet "ki" bağlacı bulunduğu, bu nedenle toplam 264 adet "ki" bağlacı kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu cümlelerdeki 164 adet (% 64.31)"ki" bağlacının fiil türündeki sözcük veya sözcük grubundan sonra, 100 adedinin (% 39.21) de isim soylu sözcük veya sözcük grubundan sonra yer aldığı görülmüştür Ayrıca bu ki'li cümlelerin 58 adetinin (%21.96) isim soylu sözcüklerle, 18 adetinin (% 6.81) de fiil soylu sözcüklerle olmak üzere toplam 76 adetinin (% 28.78) -dır bildirme eki ile kurulduğu tespit edilmiştir. "belki, sanki, hâlbuki vb." kalıplaşmış ki bağlaçlı yapılar incelemeye dahil edilmemiştir. Bunlar da dikkate alındığında, Atatürk'ün "ki" bağlacını hiç de azımsanamayacak sıklıkta kullanıldığı görülecektir. Fiil soylu sözcüklerden sonra kullanılan ki'li kalıplarda en çok "de" (34 adet % 55.76), "zannet-" (16 adet % 26.24), "bil-" (12 adet % 19.68) ve "gör-" fiilleriyle (11 adet % 18.04) cümle kurulmuştur. Bunları "buyur" (9 adet % 14.76), "arz et-" (8 adet % 13.12), "iste- ve ol-" (6'şar adet % 9.84), "söyle-" (5 adet % 8.2) ve "arzu et-, gel-, ilave et-, temin et-" (3'er adet % 4.92) fiilleri takip etmektedir. Diğer fiiller ikişer veya birer adet kullanılmıştır. En çok kullanılan fiilin (de-) kullanılış biçimleri şöyledir: dedi ki (7.357), dediler ki (12.12), Dediler ki (36.58), dediler ki (36.63), dedim ki (44.15), dedim ki (44.18), Demek oluyor ki (22.92), Demek oluyor ki (50.94), dememiştir ki (27.20), demiş idi ki (21.31), demişlerdi ki (21.49), demişlerdir ki (30.110), demişlerdir ki (36.76), demişlerdir ki (36.81), Demiştim ki (44.1), demiştir ki (36.108), demiştir ki (36.109), denildi ki (27.76), denilebilir ki (15.3), deniliyor ki (27.90), Diyebilirim ki (22.23), diyebilirim ki (43.79), diyebilirim ki (55.201), diyebiliriz ki (55.182), diyeceğiz ki (20.17), diyeceklerdi ki: (36.92), diyor ki (27.167), diyor ki (27.26), diyor ki (41.34), diyor ki (55.134), diyorlar ki: (22.88), diyorum ki (36.110), diyorum ki (41.48), diyorum ki: (27.124) Toplam 100 adet isim soylu sözcükten sonra yer alan ki bağlacının 42 adetinin önünde bildirme eki (-dır) kullanılmamış, 58 adetinde kullanılmıştır. Bu grupta en çok kullanılan kalıplar: "vardır ki" 13 adet; "demek ki", "ihtimal ki", "malumdur ki" 7'şer adet; "malum-u alileridir ki" 4 adet ve "madem ki", "malum-u alinizdir ki" 3'er adettir. 38 metinden 19 adetinde (2, 4, 5, 6, 8, 14, 16, 19, 23, 29, 31, 34, 39, 45, 47, 48, 54, 56, 57. Metinler) bağlaç olan "ki" hiç geçmemiştir (% 7.22). En çok "ki" bağlacı geçen konuşma metinleri; 27'nci (22 adet, % 55), 36'ncı (20 adet, % 50), 30'uncu (19 adet % 47,5), 55'inci (17 adet % 42,5) ve (16'şar adetlik % 40) 22 ile 25'inci metinlerdir. Metinlere göre cümle miktarları ile ki'li cümle adet ve yüzdeleri incelendiğinde; 38 ayrı metinde 3779 cümle kurulduğu, bu cümlelerden 255'inde toplam 264 adet "ki" bağlacı % 6.98 kullanım oranıyla yer aldığı görülmüştür. En yüksek ki bağlacı kullanım oranıyla (% 40) 42. metin dikkati çekmektedir. Bunu % 28.57 kullanım oranıyla 11 numaralı metin izlemektedir. En düşük ki'li cümle kullanım oranı bakımından (% 0.11 ile) 58. metin öne çıkmakta, % 2.08 kullanım oranıyla 7. metin bunu takip etmektedir. Metinlerin ifade ediliş zamanları dikkate alındığında ki bağlacı kullanım oranlarında anlamlı bir artış veya azalış tespit edilmemiştir. Türkçede vurgu, cümle sonunda yapılmaktadır. Atatürk, ifadesini daha etkili kılmak için cümle başına ve ortasına da vurguyu taşımış; saatler süren konuşmalar yaparken "ki" bağlacı sayesinde, muhatabının dikkatini toplamaya çalışmıştır. Metinlerde ki'nin kullanılış yerleri incelendiğinde aşağıdaki sonuçlar ortaya çıkmaktadır: Dinleyicisini eğitmek, bilgilendirmek istediğinde "ki"yi ilgi çekmek için kullanmış; "şöyle ki (7.394) "hiç şüphesiz ki" (7.380), "Rus kızıl fırkasıdır ki" (25.59), "bir telgrafname vardır ki" (28.144), "Yalnız bir şey var ki" (35.33), "bir kısım kuvvetler ki" (36.116) gibi sözlerle dikkati toplamıştır. Rakiplerini susturmak, muhatabını ikna etmek ve kesin kararlılığını göstermek istediğinde Atatürk, ki'den
Enrichment of the language does not simply happen by naming every new notion or object in Turkish. We can contribute to the language’s functionality by making idioms and terms, that arose from other languages and get a foothold in our own culture, Turkish. In this study, we search the sentences’ importance and role in War Veteran Mustafa Kemal’s speech which includes the conjunction “ki” by examining the period in which the conjunction “ki” that is acknowledged as an element of the Persian Language grammar turns into Turkish. By considering the hesitation and the vacillation of the most of the people who even gets high education while writing the conjunction “ki” about whether it would be separately written or not, we need to look out for our language’s rules, accretion and values in order not to give credit to who criticizes, vilifies Turkish expressions or finds it odd and acts careless and defends the cancellation of the ‘separately written’ rule and furthermore does not adopt Turkish composition. “I wish that Turkish language presents its’ rules by scientific methods and people who are writing about any topic use our harmonious language, that can be understood be the majority, with all of its’ terms.” statement of Atatürk is a message, by its’ meaning and the usage of the conjunction “ki” in its’ appropriate place, to the aim of enhancing Turkish language’s “harmonious language that can be understood by the majority” and “presenting its’ rules” principles. It is observed by examining Atatürk’s 3779 sentences that he used 255 sentences that involve the conjunction “ki” in 38 different texts and 164 of these conjunctions were used after the verb or phrase and 100 of them were used after a noun-origin word or phrase Atatürk’s rhetoric was at an exemplary level. That he had read a lotand that he had internalized rich Turkish Culture and civilizationcontributed significantly to his eloquence. Atatürk, who said “Turkish isthe heart and mind of Turkish People”, spent extraordinary effort to raisethe Turkish spoken in Turkey to the high level it deserves. He also set anexample to his people by his great rhetoric, his close interest in Turkishin every way like a linguist, and his support for scientific studies.Turkish Language Enrichment does not just happen by simplynaming every new object or concept in Turkish. We can contribute to thelanguage’s functionality by adopting idioms and terms, coming fromother languages that have got acceptance in our own culture, to Turkish.In this study, we have studied the place and importance ofsentences constructed with conjunction “ki”, originally an element ofPersian grammar, in Marshall Mustafa Kemal’s speeches by examiningthe period in which the conjunction in question was being adopted toTurkish.Considering hesitation and vacillation of most of people with adegree while using conjunction “ki” as to whether it should be separatelywritten or not, we must look out for our language’s rules, enrichmentmethods and values in order not to give credit to those who criticize, vilifyTurkish expressions or find it odd and act careless and defend thecancellation of the ‘separately written’ rule and furthermore do not adoptTurkish.Mustafa Kemal’s saying “I urge linguists that they describe therules of Turkish scientifically in such a way that anyone writing on anyissue will be able to use our beautifully harmonic language so that it canbe understood by majority, with all its terms.” sets a good example, notonly by its’ meaning but also by using conjunction “ki” correctly, of hisultimate goal to make Turkish language a “harmonic languageunderstood by the majority”After examining 3779 sentences uttered by Atatürk, we have foundout that out of 38 different texts he used conjunction “ki” in 255 (6.74 %)sentences, and that 164 (64.31 %)of these conjunctions were used after the verb or phrase, and that 100 (39.12 %) of them were used afternominals.In addition we have also discovered that a total of 76 (28.78 %) usesof conjunction “ki”, 58 (21.96 %) uses were with nominal structures and18 (6.81 %) with verbal structures, were constructed with verb “be”.Combined words with conjunction “ki” as in “belki, sanki, halbuki, etc.”were not included in the study. Taking these into consideration, it can beseen that Atatürk used conjuction “ki” quite frequently.In constructions after nominals, verbs “de-“ (34 times 55.76 %),“zannet-“ (16 times 26.24%), “bil-“ (12 times 19.68 %) and “gör-“ (11 times18.04%) were used most. These are followed by verbs “buyur-“ (9 times14.76 %), “arz et-“ (8 times 13.12 %), “iste- ve ol-“ (6 times each 9.84 %),“söyle-“ (5 times 8.2 %) ve “arzu et-, gel-, ilave et-, temin et-“ (3 times each4.92 %). Other verbs are used once or twice. The various uses of the mostfrequently used verb (de-) are as follows: dedi ki (7.357), dediler ki (12.12),Dediler ki (36.58), dediler ki (36.63), dedim ki (44.15), dedim ki (44.18),Demek oluyor ki (22.92), Demek oluyor ki (50.94), dememiştir ki (27.20),demiş idi ki (21.31), demişlerdi ki (21.49), demişlerdir ki (30.110),demişlerdir ki (36.76), demişlerdir ki (36.81), Demiştim ki (44.1), demiştirki (36.108), demiştir ki (36.109), denildi ki (27.76), denilebilir ki (15.3),deniliyor ki (27.90), Diyebilirim ki (22.23), diyebilirim ki (43.79),diyebilirim ki (55.201), diyebiliriz ki (55.182), diyeceğiz ki (20.17),diyeceklerdi ki: (36.92), diyor ki (27.167), diyor ki (27.26), diyor ki (41.34),diyor ki (55.134), diyorlar ki: (22.88), diyorum ki (36.110), diyorum ki(41.48), diyorum ki: (27.124)The verb “be” is used before 58 out of 100 uses of conjuction “be”after nominals, while it is not used in the other 42 uses. The mostfrequently used phrases in this category are as follows: “vardır ki” 13times; “demek ki”, “ihtimal ki”, “malumdur ki” 7 times each; “malum-ualileridir ki” 4 times and “madem ki”, “malum-u alin