Erkeklerde toplumsal cinsiyete dayalı stres, sistemin meşrulaştırılması ve cinsiyetçilik ilişkisinin incelenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, PSİKOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2020
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: DOĞA EROĞLU ŞAH
Danışman: FERZAN CURUN
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Mevcut ikili toplumsal cinsiyet sisteminde, erkeklerin, erkek olmaya ilişkin toplumsal/kültürel normlara ve beklentilere uymaya çalışması ve bunları karşılaması gerektiğine inandığı halde karşılayamaması durumunda stres yaşayabileceği belirtilmektedir (Eisler ve Blalock, 1991; Eisler ve Skidmore, 1987). Yurtdışında bu alanda yapılan çalışmalar giderek artmakla birlikte, Türkiye'de henüz az sayıda çalışma bulunmaktadır. Bu çerçevede, bu çalışmanın temel amacı, beliren yetişkinlik dönemindeki heteroseksüel erkeklerde toplumsal cinsiyete dayalı stres, toplumsal cinsiyet sisteminin meşrulaştırılması ve cinsiyetçiliğin incelenmesidir. Bu amaç doğrultusunda, bu olgular arasındaki ilişkiler niceliksel yöntemle, erkeklerin bu olgulara dair anlamlandırmaları ve deneyimleri ise niteliksel yöntemle incelenmiştir. Çalışmanın araştırma modeli, karma yöntem modellerinden biri olan çeşitleme desenine göre oluşturulmuştur. Bu kapsamda, nicel verilerin toplanması amacıyla Erkek Toplumsal Cı̇nsı̇yet Rolü Stresi Ölçeği (Bayar, Haskan Avcı ve Koç, 2018), Cinsiyetle İlgili Sistemin Meşrulaştırılması Ölçeği (Ercan, 2009) ve Çelişik Duygulu Cinsiyetçilik Ölçeği (Sakallı-Uğurlu, 2002) kullanılırken, nitel verilerin toplanması için yarı-yapılandırılmış bireysel görüşmeler yapılmıştır. Araştırmanın nicel kısmındaki katılımcılar; İstanbul'da sözel ya da eşit ağırlıklı bir bölümde lisans eğitimi gören, 18-30 yaş arasında, heteroseksüel ve toplumsal cinsiyetini erkek olarak tanımlayan 215 kişiden oluşmaktadır. Araştırmanın nitel kısmındaki katılımcılar ise; İstanbul'da sözel ya da eşit ağırlıklı bir bölümde 4. sınıf lisans öğrencisi olan, 22-28 yaş arasında, heteroseksüel ve toplumsal cinsiyetini erkek olarak tanımlayan 13 kişiden oluşmaktadır. Nicel araştırma verileri SPSS 20.00 paket programı ile analiz edilmiştir. Aşamalı regresyon analizi sonuçlarına göre, toplumsal cinsiyet sisteminin meşrulaştırılmasının açıklanan toplam varyansına üç modelde ulaşılmıştır. Buna göre, araştırmanın odaklandığı değişkenler içinde öncelikle korumacı cinsiyetçilik toplumsal cinsiyet sisteminin meşrulaştırılmasını yordamaktadır. Ardından bu ilişkiye düşmanca cinsiyetçilik eklenmiş ve en son toplumsal cinsiyete dayalı stres modele dahil olmuştur. Nitel araştırma verilerin analizinde ise tematik analiz kullanılmıştır. Analiz sonucunda toplumsal cinsiyete dayalı stres kategorisinde; yetersizlik, entelektüel olarak aşağı hissetme, kadınlara tabi olma, kadınsı algılanma, duyguları ifade etme ve performans olmak üzere altı temaya ulaşılmıştır. Performans temasında ise cinsel performans, çalışma ve gelir sahibi olma, mezuniyetle başlayacak sorumluluklar, evlilik baskısı ve zorunlu askerlik olmak üzere beş alt temaya ulaşılmıştır. Stresle işlevsiz baş etme yolları kategorisinde; incinebilir ve zayıf olmama, güç ve kontrole güvenme, fiziksel şiddete başvurma, duyguları bastırma ile performans ve başarıya önem verme olmak üzere beş temaya ulaşılmıştır. Toplumsal cinsiyet sisteminin meşrulaştırılması kategorisinde ise fırsat eşitliğine vurgu, mevcut toplumsal cinsiyet sistemini sabitleştirme ve geleneksel rolleri onaylama olmak üzere üç temaya ulaşılmıştır. Son olarak cinsiyetçilik kategorisi altında da üç temaya ulaşılmıştır. Buna göre; düşmanca cinsiyetçilik teması ve bu tema altında tahakkümcü paternalizm, rekabetçi farklılaştırma ve feministlere yönelik olumsuzlama alt temalarına; korumacı cinsiyetçilik teması ve bu tema altında korumacı paternalizm ve tamamlayıcı farklılaştırma alt temalarına; modern/yeni cinsiyetçilik teması ve bu tema altında kadının güçlenmesine içerleme ve eşitlik-cinsiyetçilik ikilemi alt temalarına ulaşılmıştır. Tüm bulgular bir bütün olarak ele alındığında; erkeklik, toplumsal cinsiyete dayalı stres ve stresle baş etme, toplumsal cinsiyet sisteminin meşrulaştırılması ve cinsiyetçilik olgularının ve bunlar arasındaki ilişkilerin bireysel, bireyler arası ve toplumsal/ideolojik düzeyde şekillendikleri ve esasen bireysel ve toplumsal düzeylerin birbirlerinden ayrılamayacak şekilde kaynaşmış oldukları söylenebilir.