Sürdürülebilir yeni turizm modelinin sosyal yapı ve değişmeye etkisi: Kalkan örneği
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Maltepe Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, SOSYOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2025
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YEŞİM CÖMERT
Danışman: Nurgün Oktik
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:
SÜRDÜRÜLEBİLİR YENİ TURİZM MODELİNİN SOSYAL YAPI VE DEĞİŞMEYE
ETKİSİ: KALKAN ÖRNEĞİ
Yeşim CÖMERT
201154203
Orcid:
0000-0001-6074-4499
DOKTORA TEZİ
Sosyoloji Anabilim
Dalı
Sosyoloji Doktora
Programı
Danışman: Prof. Dr.
Nurgün OKTİK
İstanbul
T.C. Maltepe
Üniversitesi
İnsan ve Toplum
Bilimleri Fakültesi
Lisansüstü Eğitim
Enstitüsü
Şubat, 2025
JÜRİ VE ENSTİTÜ ONAYI
ETİK İLKE VE KURALLARA UYUM BEYANI
TEŞEKKÜR
Tez konumun belirlenmesinden sonuca
kadar giden süreçte desteklerini esirgemeyen, “yetiştiremeyeceğim,
başaramayacağım” paniğine kapılıp endişe ettiğim her an sakince beni motive
ederek yeniden iyi ve güçlü hissetmemi sağlayan sevgili tez danışmanım Prof.
Dr. Nurgün OKTİK’e en içten teşekkürlerimi sunarım. Tezimi başından beri
ilgiyle izleyerek yönlendiren, olumlu tutumları ve kıymetli önerileriyle daha
iyi sonuçlar elde etmeme yardımcı olan Dr. Öğretim Üyesi Ferhat DEĞER, Doçent
Yalçın KAHYA, Prof. Dr. Güncel ÖNKAL, Prof. Dr. Özgür SARI’ya şükranlarımı
sunarım.
Araştırmaya katılım sağlayarak değerli
zamanlarını ayıran, içten ve yardımsever davranışlarıyla katkıda bulunan tüm katılımcılara
minnettarım. Görüşmeleri gerçekleştirmemde ve çalışmamı tamamlamamda emek veren
herkese gönülden teşekkür ederim. Gerek görüşmeleri yapmak konusunda gerekse
çalışmayı tamamlayabilmem için çaba sarf eden herkese gönülden borçluyum. Bu
noktaya gelmemde büyük pay sahibi olan rahmetli babam Ali CÖMERT’in emeklerine,
sevgili oğlum Özgür Çayan ILGAZ ve anneciğim Nezahat CÖMERT’in varlıklarına
müteşekkirim. Bu zorlu süreçte yanımda olan ve desteğini daima hissettiren
herkese sonsuz teşekkürler.
Yeşim CÖMERT
ÖZ
SÜRDÜRÜLEBİLİR
YENİ TURİZM MODELİNİN SOSYAL YAPI VE DEĞİŞMEYE ETKİSİ: KALKAN ÖRNEĞİ
Yeşim
Cömert
Doktora
Tezi
Sosyoloji
Anabilim Dalı
Sosyoloji
Doktora Programı
Danışman:
Prof. Dr. Nurgün OKTİK
Maltepe
Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, 2025
Bu tezin amacı, Antalya’nın Kaş
ilçesine bağlı Kalkan’da turizmin yol açtığı değişimlerden hareketle sosyal
yapıya ve fiziki çevreye olan etkilerini anlamaktır. Bu kapsamda Kalkan’ın
yerel halkından turizmle uğraşan kişiler, dışarıdan gelip buraya yerleşmiş
yabancı uyruklu vatandaşlar ve başka şehirler ya da ülkelerden gelen Türkler
ile turizm hakkında görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Turizmden önce ve sonra
nasıl değişiklikler yaşandığı, turizmin olumlu ve olumsuz sonuçları
katılımcıların deneyimleri, fikirleri, gözlemleri doğrultusunda ele alınmıştır.
Turistik faaliyetlerin yörede devamının sağlanması açısından sürdürülebilir
yeni turizm modelinin etkileri tartışılmıştır.
Çalışmadan elde edilen bulgulara
göre, Kalkan’ın bir yol ayrımında olduğu, turizmin olumsuz sonuçlarının
belirgin şekilde hissedildiği ve sürdürülebilir yeni turizm modelinin
uygulanmasının gerekli görüldüğü tespi edilmiştir. Katılımcılar, inşaatların ve
kaçak yapılaşmanın artmasından, bunun beraberinde alt yapı sorunlarının
büyümesinden, yaz aylarında aşırı kalabalık ve gürültülü olan Kalkan’da
turizmin yön değiştirdiğinden, bir an önce yerel yönetimin ve yetkili
birimlerin önlem alması gerekliliğinden sıklıkla söz etmişlerdir. Bu çalışmada
20’si Türk, 21’i yabancı vatandaş olmak üzere toplam 41 kişiyle derinlemesine
görüşmeler yapılmıştır. Sonuç itibariyle Kalkan’ın doğal güzelliği, iklimi,
denizi, coğrafyası, tarihi yerleri, antik kentleri, Likya yoluyla öne çıktığı
belirtilmiş ve turizmin çok hızlı etkilediği, ciddi sorunlar doğurduğu
eklenerek bunların acilen çözülmesinin önemi vurgulanmıştır.
Anahtar Sözcükler: Sosyal Değişme, Turizm,
Sürdürülebilir Turizm, Kalkan.
ABSTRACT
PhD
Thesis
Department
of Sociology
Sociology
Programme
Advisor:
Prof. Dr. Nurgun Oktik
Maltepe
University Graduate School, 2025
THE IMPACT OF A SUSTAINABLE NEW TOURISM MODEL ON SOCIAL STRUCTURE AND
CHANGE: THE CASE OF KALKAN
The
aim of this thesis is to understand the effects of tourism on the social
structure and physical environment of Kalkan in Kaş district of Antalya. In
this context, interviews were conducted with the local people of Kalkan who are
engaged in tourism, foreign nationals who came from outside and settled here,
and Turks from other cities or countries about tourism. How changes were
experienced before and after tourism, the positive and negative results of
tourism were discussed in line with the experiences, ideas and observations of
the participants. The effects of the new sustainable tourism model were
discussed in terms of ensuring the continuation of touristic activities in the
region.
According
to the findings of the study, it has been determined that Kalkan is at a critical
time that the negative consequences of tourism are clearly felt and it is
necessary to implement a new sustainable tourism model. Participants frequently
mentioned the increase in construction and particularly illegal construction,
the increase in infrastructure problems, the change in the direction of tourism
in Kalkan, mainly being overcrowded and noisy in summer time, and the need for
local administration and authorised power to take measures as soon as possible.
In this study, interviews were conducted in depth with a total of 41 people, 20
of whom were Turkish and 21 of whom were foreign citizens. As a result, it was
stated that Kalkan stands out with its natural beauty, ideal climate, beutiful sea,
unique geography, historical sites, ancient cities, Lycian hiking route, however
tourism has a huge negative impact that creates serious problems and it is
critically urgent to find solutions to these problems.
Keywords: Social
change, Tourism, Sustainable Tourism, Kalkan.
İÇİNDEKİLER
ETİK İLKE VE KURALLARA
UYUM BEYANI iii
1.4. Kalkan’ın Siyasi Yapısı 7
1.6. Turizm Nedir ve Kime Turist Denir?. 21
1.7. Turizm ve Sosyal Değişme. 23
1.8. Sürdürülebilir Turizm.. 25
1.9. Turizm Sosyolojisi, Yapı ve Değişme. 30
1.10. Turizm Olgusunun Tarihsel Gelişimi ve Değişimi (Dönüşümü) 31
1.10.1.
Modernite ve turizm.. 36
1.10.2.
Turizmin metalaştırılması 38
1.10.3.
Turizm bölgesi yaşam döngüsü yaklaşımı 41
1.10.4.
Küreselleşme ve Turizm İlişkisi 43
2.1. Araştırma Evreni ve Örneklem.. 51
2.2.1.
Nitel araştırma tekniği 54
2.2.1.1.
Derinlemesine görüşme tekniği 55
2.3.1.
Veri toplama teknikleri 57
2.3.3.
Araştırmanın sınırlılıkları, uygulamada karşılaşılan güçlükler ve etik sorunlar 61
3.1. Turizmden Önceki Kalkan Hakkında Görüşler 63
3.1.1.
Turizmden önce geleneksel köy yaşantısı 63
3.1.1.1.
Sosyal ilişkiler ve yaşam.. 67
3.1.1.2.
Turizmden önce kadınların konumu. 68
3.1.2.
Turizmden önceki geçim kaynakları 69
3.2. Kalkan’da Turizmin Gelişmesini Etkileyen Faktörler 74
3.2.2.1.
Yabancı uyrukluların Kalkan’a yerleşmesi 77
3.2.2.2.
Hizmet kalitesi / misafirperverlik. 80
3.2.2.3.
Ünlülerin Kalkan’ı popülerleştirmesi 81
3.2.2.4.
İşletme ve işletmeciler 83
3.2.2.6.
Altyapı faktörlerinin geliştirilmesi 86
3.2.2.7.
Yerel halkın turizme adapte olması 87
3.2.3.1.
Kalkan’ın ticari geçmişi 89
3.2.3.2.
Kalkan’ın tarihi geçmişi 90
3.3. Turizmden Sonra Sosyal Yapıda Meydana Gelen Değişimler 92
3.3.1.
Turizmden sonra sosyo-demografik yapı 93
3.3.1.2.
Demografik yapıdaki değişim.. 94
3.3.2.
Aile ilişkilerindeki değişimler 98
3.3.3.
Gençlerin durumundaki dönüşüm.. 102
3.4. Yabancıların Kalkan’a Yerleşmesine Etki Eden Faktörler 109
3.4.1.
Kalkanın doğal güzelliği / büyüleyici atmosferi 110
3.4.2.
Kalkan halkının sıcakkanlılığı 111
3.4.3.
Yabancıların Kalkan'a yerleşmesinde etkili olan diğer faktörler 112
3.5. Turizmin Kalkan’a Yansımaları 114
3.5.1.1.
Kalkan ekonomisinin güçlenmesi 116
3.5.1.2.
Yabancıların Kalkan’a sahip çıkması 117
3.5.1.3.
Kültürel etkileşimin sağlanması 119
3.5.1.4.
Altyapı hizmetlerinin geliştirilmesi 120
3.5.1.5.
Kalkan’ın bilinirliğinin artması 122
3.5.1.6.
Antik yerlerin korunması 122
3.5.1.7.
Sosyal faaliyetlerin canlanması 124
3.5.1.8.
Yerel halkın Kalkan’a katkı sağlaması 125
3.5.1.9.
Göç profilinin nitelikli olması 126
3.5.1.10.
Eğitimin önem kazanması 128
3.5.2.
Turizmin Kalkan’a olumsuz yansımaları 129
3.5.2.1.
Kaçak, çarpık ve aşırı yapılaşma. 130
3.5.2.2.
Pahalılığın artması 133
3.5.2.3.
Doğal dokunun bozulması 135
3.5.2.4.
Doğanın tahrip edilmesi 138
3.5.2.5.
Kapasitenin üzerinde ziyaretçi gelmesi 138
3.5.2.6.
Kar odaklı ilişkilerin öne çıkması 140
3.5.2.7.
Ziyaretçi profilinin değişmesi 141
3.5.2.8.
Ekonominin turizme endeksli olması 143
3.5.2.9.
Kalkan’ın belde statüsünden çıkarılması 145
3.5.2.10.
Yerel halkın mülksüzleşmeyle ilgili pişmanlık duyması 146
3.5.2.11.
İngilizler’in Kalkan’a gelmesiyle diğer grupların çekilmesi 147
3.5.2.12.
Kalkan’da yaşayan yabancı uyrukluların ülkelerine dönmesi 149
3.5.2.13.
İşletmeler arasında rekabet olması 151
3.5.2.14.
Yabancı uyruklulara ayrımcılık yapılması 151
3.5.2.15.
Kalkan’ın ticari rant bölgesine dönüşmesi 153
3.6. Turizmden Kaynaklı
Sorunların Çözümüne İlişkin Düşünceler 155
3.6.1.
Kalkan’da turizmin sürdürülebilir olmasına dair düşünceler 155
3.6.1.2.
Sosyal-kültürel açıdan yapılması gerekenler 160
3.6.1.3.
Şehirleşme adına yapılması gerekenler 165
3.6.1.4.
Ulaşım ile ilgili yapılması gerekenler 168
3.6.1.5.
Turizm çalışanlarına eğitim verilmesi 170
3.6.1.6.
İdari anlamda Kalkan’da yapılabilecekler 171
3.6.2.
Kalkan’da turizmin sürdürülemez olduğuna dair görüşler 178
3.6.2.1.
Yasaların etkisizliği, denetimsizlik ve ihmal 179
3.6.2.2.
Kentleşme sorunları 181
3.6.2.3.
Yerel yönetimin zayıf olması 190
3.7. Katılımcıların
Hayalindeki Kalkan. 192
BÖLÜM 4. SONUÇ VE
TARTIŞMA.. 196
ŞEKİLLER LİSTESİ
Şekil
1: Turizmden
önceki Kalkan Hakkında Düşünceler 63
Şekil 2: Turizmden Önceki Geçim Kaynakları 70
Şekil 3: Kalkan'da Turizmin Gelişmesine
Etki Eden Faktörler 74
Şekil 4: Turizmden Sonra Sosyo-Demografik
Yapı 93
Şekil 5: Turizmden Sonra Sosyo-Demografik
Yapı (Aile İlişkileri) 99
Şekil 6: Turizmden Sonra Sosyo-Demografik
Yapı (Genç Bireyler) 102
Şekil 7: Turizmden Sonra Sosyo-Demografik
Yapı (Kadınlar) 107
Şekil 8: Yabancıların Kalkan'a Yerleşmesine
Etki Eden Faktörler 110
Şekil 9: Turizmin Kalkan'a Olumlu
Yansımaları 115
Şekil 10: Turizmin Kalkan’a Olumsuz Yansımaları 130
Şekil 11: Kalkan’da Sürdürülebilir Turizme
Dair Düşünceler 156
Şekil 12: Kalkan’da turizmin
sürdürülemez olduğuna dair görüşler 178
KISALTMALAR
ASAT : Antalya Su ve Atıksu İdaresi
K : Katılımcı
YK : Yabancı Katılımcı
KAPSA : Kalkan Association for the
Protection of Street Animals (Kalkan Sokak Hayvanlarını Koruma Derneği)
TBYD :
Turizm bölgesi yaşam döngüsü
BÖLÜM 1. GİRİŞ
Bu tez çalışması dört bölümden
oluşmaktadır. Birinci bölümde araştırmanın problemi, Kalkan’ın tarihçesi,
sürdürülebilir turizm ile ilgili literatürde yer alan önceki çalışmalar, tezin
kuramsal çerçevesi, amacı ve önemi yer almaktadır. İkinci bölümde araştırmanın
yöntemi, nasıl yürütüldüğü, örnekleme ilişkin temel demografik özellikler, veri
toplama aracı hakkında bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca evren ve katılımcıların
seçimi, veri toplama süreci, çalışmayı yaparken karşılaşılan güçlükler
anlatılmaktadır. Üçüncü bölüm olan “Bulgular” kısmında, Kalkan’ın turizmden
önceki geleneksel köy yaşamından başlayarak günümüze kadar olan süreçte,
turizmin gelişmesiyle birlikte yaşanan sosyal yapıdaki değişimler ele
alınmıştır. Turizmden sonraki Kalkan’da gözlemlenen olumlu ve olumsuz sonuçlara
ilişkin katılımcıların görüşleri aktarılmıştır. Araştırmanın son kısmı olan
“Tartışma” bölümünde tezin bulguları literatür ışığında tartışılmıştır. Aynı
zamanda tezin sınırlılıkları, araştırmada nelerin tespit edildiği, kendisinden
sonraki çalışmalara nasıl katkılar sunabileceği ve geleceğe yönelik önerileri
içermektedir.
1.1. Problem
Bu
tezde Antalya’nın Kaş ilçesine bağlı Kalkan mahallesinde özellikle son yirmi
yılda gelişen turizmin sosyal yapıya etkilerinin neler olduğu, geçmişle günümüz
arasındaki karşılaştırma ve gelecekte turizmle ilgili beklentiler,
“sürdürülebilir turizm” anlayışından hareketle irdelenmektedir. Turistik
faaliyetlerin bölgeye yansımaları, sosyal yapı üzerindeki değişim ve etkileri
üzerinden ele alınmaktadır. Kalkan’da turizmden önce ve turizm geldikten sonra
süreç içerisinde ortaya çıkan değişimler, sosyal yapının bunlardan nasıl
etkilendiği, sürdürülebilirlik anlayışının turizme ne gibi katkılar
sağlayabileceği araştırılmaktadır. Bölgede gelişen turizmin sürdürülebilirlik
durumu ve gelecekte turizmin çevresel, ekolojik, kültürel ve ekonomik yönünün
neler olabileceği de bu tezin sorunlarından biridir.
Yerli,
yabancı turistlerin yoğun ilgi gösterdiği, özellikle de İngilizlerin yerleşim
maksadıyla ev alarak yaşadıkları Kalkan’da geçmiş yıllara oranla çoğu
yabancının kendi ülkesine kesin dönüş yaptıkları anlaşılmaktadır. Turizmin
gelişmesi ziyaretçi sayısıyla birlikte inşaatları ve konaklama seçeneklerini de
artırmıştır. Butik otel, otel, pansiyon ve apartların yanı sıra Kalkan’ı diğer
tatil yörelerinden ayıran en belirgin özelliği, burada villa turizminin yaygın
olmasıdır. Tatilcilerin villalara olan talebi daha fazla bina yapılmasına ve
imar izni bulunmasına bakılmaksızın kaçak yapıların inşasına yol açmıştır.
Turistik faaliyetlerin hızlı gelişiminden doğan sorunların gelecekte artacağı
öngörülmekte, bu olumsuzlukları en aza indirecek önlemlerin bir an önce
alınması için sürdürülebilir turizm anlayışından yararlanılabileceği ileri
sürülmektedir.
Tezin temel problemi, Kalkan’da
turizmden önce ve sonra nasıl değişimlerin yaşandığı, bu değişimlerin sosyal
yapıya ne gibi etkileri olduğu, turizmin bölgeye olumlu ve olumsuz yansımaları,
yörede yaşayan çok sayıda yabancının neden Kalkan’ı tercih edip yerleştiği,
sürdürülebilir turizm anlayışının imkânı gibi sorunsalları katılımcıların
ifadelerinden yola çıkarak ele alabilmektir. Bunu yaparken de bölge halkının,
buraya yerleşme kararı alan yabancıların veya başka yerlerden gelen Türkler’in
gözlemlerinden yararlanarak turizmin devam edebilmesine ilişkin görüşlerine
başvurabilmektir. Ayrıca sürdürülebilir turizme yönelik düşünceleri ve turistik
faaliyetlerden kaynaklı sorunların çözümlerine ilişkin önerilerine yer
verebilmektir. Bu temel problem altında aşağıdaki alt sorulara da cevap
aranmaktadır:
2. Kalkan’da turizmin gelişmesini
etkileyen faktörler nelerdir?
3.
Turizmden sonra Kalkan’ın sosyal yapısında ne gibi değişimler olmuştur?
Özellikle aile ilişkileri, gençlerin ve kadınların durumunda geçmişle
kıyaslanınca nasıl dönüşümler yaşanmıştır?
4. Yabancıların Kalkan’a yerleşme kararı
almalarında neler etkili olmuştur?
5. Turizmin bölgeye olumlu ve olumsuz
yansımaları nasıldır?
6. Turizmden kaynaklı sorunlara ne
gibi çözümler önerilmektedir?